भारतविरोधी भावना होइन, असमान व्यवहारप्रतिको असन्तुष्टि
प्रकाश रायमाझी । अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले र भारतीय विदेशमन्त्री डा. एस. जयशंकरबीच भएको प्रश्नोत्तरले नेपालको कमजोर कूटनीतिक तयारी र भारतसँगको सम्बन्धमा देखिएको असमानतालाई फेरि उजागर गरेको छ । नेपालमा भारतविरोधी भावना कहिल्यै मूल प्रवृत्ति रहेको छैन । धार्मिक, सांस्कृतिक, पारिवारिक र जनस्तरको सम्बन्धका दृष्टिले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध विशिष्ट र गहिरो छ ।
तर जनस्तरको आत्मीयता र राज्यस्तरमा भारतले नेपालप्रति गर्ने व्यवहारलाई एउटै दृष्टिले हेर्न सकिँदैन । सन् १९५० को राजनीतिक परिवर्तनदेखि २०६२/६३ को जनआन्दोलन र बाह्रबुँदे समझदारीसम्म आइपुग्दा नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा भारतको प्रभाव र हस्तक्षेपबारे गम्भीर प्रश्न उठ्दै आएका छन् । नेपालको सार्वभौमिकता, राजनीतिक स्वतन्त्रता र स्वतन्त्र निर्णय गर्ने अधिकारसँग जोडिएका यी विषयलाई सामान्य असमझदारीका रूपमा मात्रै लिन सकिँदैन । दुई देशबीचको सम्बन्ध जति सुमधुर हुनुपर्छ, त्यति नै एकअर्काको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय स्वाभिमानप्रति सम्मान पनि हुनुपर्छ । व्यापारका क्षेत्रमा समेत नेपालले असमान व्यवहारको अनुभव गर्दै आएको छ । नेपालबाट निर्यात हुने चियालगायतका वस्तुमा अत्यन्त सानो परिमाणमा समेत विभिन्न अवरोध र प्रतिबन्धका समस्या उठ्ने गरेका छन् ।
नेपालको अर्थतन्त्र भारतसँग गहिरो रूपमा जोडिएको अवस्थामा व्यापार सहजीकरण र समान व्यवहार नेपालको स्वाभाविक अपेक्षा हो । तर व्यापारिक निर्भरतालाई नेपालको आर्थिक हित र नीतिगत स्वतन्त्रतामाथि दबाब सिर्जना गर्ने माध्यम बनाइन्छ भने त्यसले दुई देशबीचको विश्वासलाई कमजोर बनाउँछ । नेपाल–भारत सीमा विवाद पनि अझै समाधान हुन सकेको छैन । महाकाली सन्धिसँग जोडिएका प्रश्न, टनकपुर र सुस्ताका विवाद तथा लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र कालापानीको विषय नेपालको राष्ट्रिय सरोकारका महत्त्वपूर्ण मुद्दा हुन् । सीमास्तम्भको स्थान परिवर्तन र सीमासम्बन्धी अन्य विवादबारे पनि तथ्यमा आधारित अध्ययन, अभिलेख र पारदर्शी संवाद आवश्यक छ । यस्ता विषयलाई भावनात्मक नारामा सीमित नगरी ऐतिहासिक दस्तावेज, नक्सा, सन्धि र प्रमाणका आधारमा समाधान खोजिनुपर्छ । नेपालको ऐतिहासिक भूगोल र राज्य विस्तारको इतिहास पनि यस बहसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । आधुनिक भारतको राजनीतिक स्वरूप निर्माण हुनुभन्दा अघिको दक्षिण एसियाली इतिहास र नेपालको एकीकरणसँग सम्बन्धित भूभागको अध्ययन गर्दा ऐतिहासिक अभिलेखलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्नुपर्छ ।
सिन्जा राज्यको इतिहासदेखि नेपालको एकीकरण र त्यसपछिका सन्धि–सम्झौतासम्मका दस्तावेजले हाम्रो ऐतिहासिक तथा भौगोलिक अवस्थाबारे महत्त्वपूर्ण जानकारी दिन्छन् । इतिहासलाई अतिरञ्जना वा भावनाका आधारमा होइन, प्रमाण र तथ्यका आधारमा बुझ्नु आवश्यक छ । यस्तो पृष्ठभूमिमा अर्थमन्त्रीले भारतविरोधी भावना कहिलेदेखि उत्पन्न भयो भन्ने प्रश्न उठाउनुको सट्टा नेपालमा भारतप्रति असन्तुष्टि किन र कुन परिस्थितिमा बढ्छ भन्ने विषयमा गम्भीर विमर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ । नेपालमा भारतविरोधी भावना स्वाभाविक रूपमा विद्यमान छ भन्ने निष्कर्ष सही होइन । तर भारतका नीतिहरू, सीमा विवाद, व्यापारिक अवरोध र नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा देखिने प्रभावबारे नेपाली जनताले उठाएका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नु पनि उत्तिकै गलत हुन्छ ।
मित्रता भनेको असमान व्यवहारमाथि मौन रहनु होइन, असहमतिका विषयमा पनि स्पष्ट र सम्मानजनक संवाद गर्न सक्नु हो । नेपालको रक्षा, परराष्ट्र नीति र रणनीतिक निर्णयमा बाह्य प्रभावको विषयलाई पनि हल्का रूपमा लिन मिल्दैन । नेपालको राष्ट्रिय हितसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने विषयमा निर्णय गर्दा नेपाली नेतृत्वले आफ्नो प्राथमिकता र अडान स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ । भारतसँगको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण छ, तर त्यो सम्बन्ध नेपालको स्वतन्त्र निर्णय गर्ने अधिकार र राष्ट्रिय स्वाभिमानको मूल्यमा स्थापित हुनु हुँदैन । नेपालको आर्थिक र सामाजिक विकासका चुनौतीका लागि भारतलाई मात्रै दोष दिएर हुँदैन । हाम्रो आफ्नै राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर शासन व्यवस्था, भ्रष्टाचार, उत्पादन क्षमताको कमी र नीतिगत असफलता पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन् ।
तथापि, नेपालको आर्थिक निर्भरता र भूराजनीतिक संवेदनशीलतालाई भारतले आफ्नो रणनीतिक स्वार्थअनुकूल प्रयोग गर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ भने त्यसको आलोचनात्मक समीक्षा गर्नैपर्छ । असमान शक्ति सम्बन्धलाई बुझ्नु र त्यसको प्रभाव कम गर्ने नीति बनाउनु नेपालको कूटनीतिक जिम्मेवारी हो । नेपाललाई भारतसँग वैरभाव होइन, समानता र पारस्परिक सम्मानमा आधारित सम्बन्ध चाहिएको हो । त्यसका लागि भावनात्मक अभिव्यक्तिभन्दा बलियो कूटनीतिक तयारी, तथ्यमा आधारित तर्क, स्पष्ट राष्ट्रिय अडान र दक्ष वार्ताकार आवश्यक छन् । मित्रताको नाममा राष्ट्रिय मुद्दा ओझेलमा पार्नु र राष्ट्रवादको नाममा तथ्यहीन आरोप लगाउनु दुवै गलत हुन् । नेपालको हितको रक्षा गर्दै भारतसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलित, पारदर्शी र पारस्परिक सम्मानमा आधारित बनाउनु नै परिपक्व कूटनीतिको पहिचान हो ।
रायमाझी राजनीतिक विश्लेषक हुन् ।
