एआइ फोटो–भिडियोको प्रभावः सूचना, भ्रम र जिम्मेवारीको दोबाटोमा सर्वसाधारण
काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI) प्रविधिबाट तयार गरिएका फोटो र भिडियोले पछिल्लो समय सर्वसाधारणको सोच, धारणा र व्यवहारमा गहिरो प्रभाव पार्न थालेका छन्। सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल समाचार प्लेटफर्म र भिडियो शेयरिङ एपहरूमा एआइ–निर्मित सामग्री तीव्र गतिमा फैलिँदा यसको सकारात्मक उपयोगसँगै गलत सूचना, भ्रम र सामाजिक जोखिम पनि उस्तै रूपमा बढिरहेका छन्।
यथार्थ जस्तो देखिने “कृत्रिम” दृश्य
एआइ प्रविधिबाट बनाइने फोटो र भिडियो यति वास्तविक देखिन्छन् कि सामान्य मानिसले नक्कली र वास्तविक छुट्याउन कठिन हुँदै गएको छ। कुनै राजनीतिक नेताको नबोलेको भाषण, कलाकारको कहिल्यै नभएको व्यवहार, वा कुनै घटनाको नघटेको दृश्यलाई एआइले यथार्थजस्तै बनाएर प्रस्तुत गर्न सक्छ। यस्ता ‘डीपफेक’ सामग्रीले सर्वसाधारणलाई सजिलै भ्रममा पार्ने खतरा बढाएको छ।
विशेषगरी इन्टरनेट साक्षरता कमजोर रहेका समुदायमा यस्ता सामग्री सत्यकै रूपमा ग्रहण हुने गरेको देखिन्छ। “भिडियोमा देखियो भने पक्कै साँचो होला” भन्ने मनोविज्ञानले गलत सूचनालाई झन् बलियो बनाइरहेको छ।
सामाजिक र राजनीतिक असर
एआइ फोटो–भिडियोको प्रभाव सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा झनै संवेदनशील बनेको छ। निर्वाचन, आन्दोलन वा संवेदनशील घटनाका बेला फैलाइने नक्कली दृश्यले जनमतलाई प्रभावित पार्न सक्छ। कुनै नेताको छवि बिगार्ने, समुदायबीच अविश्वास सिर्जना गर्ने वा हिंसा उक्साउने सामग्री समेत एआइमार्फत सजिलै उत्पादन हुन थालेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार, यस्ता सामग्रीले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामै असर पुर्याउने जोखिम बोकेको छ। गलत सूचना व्यापक रूपमा फैलिँदा नागरिकले सत्य र असत्य छुट्याउन नसक्ने अवस्था आउँछ, जसले निर्णय प्रक्रियालाई कमजोर बनाउँछ।
मानसिक र सामाजिक प्रभाव
एआइ–निर्मित फोटो र भिडियोले व्यक्तिगत तहमा पनि गहिरो असर पार्न थालेका छन्। कसैको अनुहार प्रयोग गरी अश्लील वा आपत्तिजनक सामग्री बनाइनु, नबोलेको कुरा बोलेको देखाइनुजस्ता घटनाले व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक प्रतिष्ठा र पारिवारिक सम्बन्धमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ।
विशेषगरी युवापुस्तामा “आफू जस्तो नदेखिनु”, “अरूले देखाउने झूटो जीवन” जस्ता एआइ–सम्पादित दृश्यले हीनभावना र मानसिक दबाब बढाएको मनोविद्हरू बताउँछन्।
सकारात्मक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण
तर एआइ फोटो–भिडियोको प्रभाव केवल नकारात्मक मात्र छैन। शिक्षा, पत्रकारिता, चलचित्र, विज्ञापन र डिजिटल सिर्जनशीलतामा यसले नयाँ सम्भावनाका ढोका खोलेको छ। जटिल विषयलाई दृश्यात्मक रूपमा बुझाउन, इतिहास पुनर्निर्माण गर्न, अपांगता भएका व्यक्तिलाई सामग्री पहुँचयोग्य बनाउन एआइ उपयोगी सावित हुँदै आएको छ।
आपतकालीन सूचना प्रवाह, प्रशिक्षण सामग्री र सिर्जनात्मक उद्योगमा एआइले समय र स्रोत दुवै बचत गरिरहेको छ।
चुनौती र जिम्मेवारी
एआइ प्रविधि जति शक्तिशाली बन्दै गएको छ, त्यति नै जिम्मेवारी पनि बढ्दै गएको छ। विशेषज्ञहरू प्रविधि नियन्त्रणभन्दा पनि प्रयोगकर्ताको चेतना, मिडिया साक्षरता र कानुनी व्यवस्थाको मजबुतीमा जोड दिन्छन्।
सर्वसाधारणले कुनै फोटो वा भिडियो हेर्दा स्रोत, सन्दर्भ र प्रमाण जाँच गर्ने बानी विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। सञ्चारमाध्यमले पनि एआइ–निर्मित सामग्री पहिचान र सत्यापनमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने देखिन्छ।
निष्कर्ष
एआइ फोटो–भिडियोले सर्वसाधारणलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ—कहिले ज्ञान र सिर्जनशीलताको माध्यम बनेर, त कहिले भ्रम र गलत सूचनाको स्रोत भएर। यो प्रविधि न त पूर्णतः खतरा हो, न त पूर्ण समाधान। यसको प्रभाव कस्तो हुने भन्ने कुरा प्रयोगकर्ताको चेतना, राज्यको नीति र समाजको सामूहिक जिम्मेवारीमा निर्भर छ।