मतदाताको आस्थामाथि राजनीति : रास्वपाको नयाँ चुनावी प्रयोग
धर्मको आडमा मतको खोजी : रास्वपा नेताहरूको चुनावी रणनीति उजागर
चितवन–२ निर्वाचन क्षेत्रभित्र रहेको हरिकिर्तन मन्दिरमा पुगेर रवि लामिछानेले स्वस्तिशान्ति पूजा गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित रहेन, यो घटनाले चुनावी राजनीतिमा धर्मको भूमिकामाथि बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ। रविसँगै रहेका रास्वपाका उम्मेदवार सोविता गौतम र हरि ढकालको उपस्थितिले यो कार्यक्रम व्यक्तिगत भन्दा पनि राजनीतिक सन्देश बोकेको देखिन्छ।
पूजाकै क्रममा मन्दिरका पुजारीले ‘हिन्दू राष्ट्र’ र ‘राजासहितको प्रजातन्त्र’को माग सार्वजनिक रूपमा उठाएपछि त्यहाँ उपस्थित नेताहरूको हाउभाउ बदलिनु आफैंमा अर्थपूर्ण छ। प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया नदिएर मौन बस्नु, हाँसो र नजर आदान–प्रदानमा सीमित रहनु—यी सबैले रास्वपाको संवेदनशील सन्तुलन नीति झल्काउँछ। एकातिर धार्मिक मतदातालाई नबिझाउने प्रयास, अर्कोतिर धर्म–राजनीति प्रत्यक्ष जोड्न नचाहने रणनीति स्पष्ट देखिन्छ।
रविले भाडामा लिएको घरमा समेत धार्मिक अनुष्ठानसहित ‘गृह प्रवेश’ गर्नु पनि संयोग होइन। केही समयका लागि बस्न लागिएको डेरामा समेत यस्तो कर्मकाण्ड गर्नु चुनावी मनोविज्ञानसँग जोडिएको कदमका रूपमा हेरिएको छ। यसले मतदातामाझ सांस्कृतिक निकटता र धार्मिक आस्थाप्रति सम्मान देखाउने उद्देश्य राखेको बुझिन्छ।
यस्तै प्रवृत्ति रास्वपाका अन्य शीर्ष नेताहरूमा पनि देखिन्छ। प्रधानमन्त्रीका प्रस्तावित उम्मेदवार बालेन्द्र साहले चुनावी अभियानको सुरुवात नै जनकपुरधामबाट गर्नु र प्रचारका क्रममा निरन्तर धार्मिक स्थलमा देखिनु स्पष्टतः रणनीतिक कदम हो। धर्मलाई प्रत्यक्ष राजनीतिक एजेन्डा नबनाए पनि धार्मिक भावनासँग दूरी नराख्ने नीति पार्टीले अपनाएको संकेत यसले दिन्छ।
चुनाव नजिकिँदै जाँदा उपसभापति डा। स्वर्णिम वाग्लेको धार्मिक सक्रियता अझ तीव्र भएको छ। ‘हिन्दू विरोधी’ भाषण गरेको भनिएको फेक न्यूज र आफू क्रिस्चियन भएको अफवाह फैलिएपछि त्यसको प्रतिवादस्वरूप उनले धार्मिक पहिचानलाई सार्वजनिक रूपमा जोड दिइरहेका छन्। साइबर ब्यूरोमा उजुरी दिनु एकातिर कानुनी कदम हो भने देवघाटधाममा घन्टी बजाएर अभियान सुरु गर्नु र नियमित मन्दिर दर्शनलाई सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत गर्नु राजनीतिक सन्देश प्रवाहको अर्को माध्यम बनेको छ।
घरदैलो अभियानमा निधारमा रातो टीका, आफू पण्डितको नाति भएको र सानैदेखि देवघाट आउँदै आएको कथन—यी सबैले मतदातालाई भावनात्मक रूपमा ‘कन्भिन्स’ गर्ने प्रयास झल्काउँछन्। स्थानीय सन्त–महन्तहरूसँगको अन्तर्क्रियाले पनि वाग्लेले आफ्नो धार्मिक पहिचानबारे रहेको भ्रम तोड्न चाहेको स्पष्ट हुन्छ।
समग्रमा हेर्दा, रास्वपाका नेताहरूको धार्मिक सक्रियता आकस्मिक नभई सुविचारित रणनीतिक चालको रूपमा देखिन्छ। धर्मलाई प्रत्यक्ष राजनीतिक एजेन्डा नबनाउने दाबीका बाबजुद, चुनावी मैदानमा धार्मिक प्रतीक, कर्मकाण्ड र भावनालाई प्रयोग गरेर मतदातासँग सम्बन्ध गाँस्ने प्रयास तीव्र बन्दै गएको छ। यसले नेपाली राजनीतिमा धर्म र चुनावबीचको सम्बन्ध फेरि एकपटक गहिरो बहसको विषय बनाएको छ।
मतदाता रिझाउने उद्देश्यले मन्दिर धाउने, धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुने र सार्वजनिक रूपमा धार्मिक अवतारमा देखा पर्ने रास्वपा नेताहरूले भने ‘हिन्दू राष्ट्र’को स्पष्ट माग आइपर्दा मौनता अपनाउने गरेका छन्। यो मौनता संयोग होइन, बरु पार्टीभित्र रहेको वैचारिक द्वन्द्व र रणनीतिक बाध्यताको प्रतिफलका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
पार्टीका केही नेताहरू व्यक्तिगत रूपमा हिन्दू राष्ट्रको अवधारणाप्रति सहानुभूति राखे पनि रास्वपाको औपचारिक नीतिमा यो विषय समावेश नभएकाले उनीहरू खुला रूपमा बोल्न सक्ने अवस्थामा छैनन्। एकातिर धार्मिक मतदाताको भावनालाई बेवास्ता गर्न नसक्ने यथार्थ, अर्कोतिर आफूलाई ‘नयाँ, सेकुलर र सुधारवादी’ राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने चाहना—यी दुईबीचको सन्तुलनले पार्टीलाई अस्पष्टताको बाटोमा धकेलेको देखिन्छ।
यही विरोधाभासको केन्द्रमा स्वयम् सभापति रवि लामिछाने रहेको आकलन गर्न सकिन्छ। सार्वजनिक कार्यक्रममा धार्मिक कर्मकाण्डमा सक्रिय सहभागिता जनाउनु र हिन्दू राष्ट्रको माग उठ्दा प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया नदिनु—यी संकेतहरूले लामिछाने व्यक्तिगत विश्वास, पार्टी नीति र चुनावी गणितबीचको दबाब झेलिरहेको देखाउँछन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार रास्वपाले धर्मलाई राजनीतिक एजेन्डा नबनाउने दाबी गरे पनि व्यवहारमा भने धार्मिक प्रतीक र आस्थालाई चुनावी साधनका रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ। तर, ‘हिन्दू राष्ट्र’जस्तो संवेदनशील मुद्दामा स्पष्ट धारणा नआउनु पार्टीको रणनीतिक अस्पष्टता मात्र नभई दीर्घकालीन वैचारिक संकटको संकेतसमेत हुन सक्छ।
चुनाव नजिकिँदै जाँदा रास्वपाको यो मौनता कति समय टिक्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ। धार्मिक भावनालाई सम्बोधन गर्दै पनि नीतिगत स्पष्टता दिन नसक्दा, पार्टीले मतदाताको विश्वास जित्छ कि उल्टै शंकाको घेरामा पर्छ—यसको उत्तर चुनावी परिणामले मात्र दिनेछ।