शेरबहादुर देउवाः लोकतन्त्रका अथक योद्धामाथि हिंसाको कुरूप प्रश्न
अबुल हुसेन अन्सारी । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा शेरबहादुर देउवाको नाम अमिट अक्षरले लेखिएको छ । नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा पाँच पटकका पूर्वप्रधानमन्त्री देउवाले लोकतन्त्रको स्थापनाका लागि जीवनभर अथक संघर्ष गरेका छन् । पञ्चायती तानाशाहीदेखि राजतन्त्रको अन्धकारसम्मका कठिनाइहरूको सामना गर्दै उनी पटक–पटक जेल, यातना र नजरबन्दको शिकार भए ।
तर, सेप्टेम्बर ९, २०२५ मा काठमाडौंको बूढानीलकण्ठस्थित उनको निवासमा जेन जेड पुस्ताका प्रदर्शनकारीहरूले गरेको हिंसात्मक आक्रमणले उनलाई गम्भीर चोट पुर्यायो । टाउकोमा गहिरो घाउ लागेर १२ सिलाई सिलाउनुपरेको यो घटनाले नेपाली समाजमा हिंसाको विकृति र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको संकटलाई उजागर गरेको छ । यो लेखमा देउवाको जीवनी, लोकतन्त्रका लागि उनको बलिदान, हालको घटनाको विस्तृत विश्लेषण गर्दै हिंसाको सट्टा कानुनी र संवादपूर्ण बाटो अपनाउनुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिइनेछ । देउवाको संघर्षले देखाएझैं, लोकतन्त्र भनेको हिंसाको होइन, कानुन र संवादको यात्रा हो ।
शेरबहादुर देउवाको जन्म १९४६ जुन १३ मा डढेलधुरा जिल्लाको असिग्राम गाउँमा भएको थियो। एक साधारण किसान परिवारमा हुर्किएका देउवाको बाल्यकाल ग्रामीण नेपालको कठिनाइले भरिएको थियो। उनले प्राथमिक शिक्षा असिग्राम प्राथमिक विद्यालयबाट लिए भने माध्यमिक शिक्षा डोटीको महेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट पूरा गरे। स्कूल लिभिङ सर्टिफिकेट उत्तीर्ण गरेपछि काठमाडौं आइपुगेर त्रिचन्द्र कलेजमा भर्ना भए, जसले उनको राजनीतिक चेतनालाई जगायो। १९६३ मा फारवेस्टर्न जोनल स्टुडेन्ट युनियनको सदस्य बन्दा उनको राजनीतिक यात्रा औपचारिक रूपमा सुरु भयो। त्रिचन्द्र कलेजमा अध्ययनरत रहँदा उनी अर्जुननरसिंह केसीको नेतृत्वमा रहेको स्टुडेन्ट र्याली कोअर्डिनेसन कमिटीमा सामेल भए । यो समयमा पञ्चायती व्यवस्थाको विरुद्धमा विद्यार्थी आन्दोलन चर्किरहेको थियो, जसले देउवालाई लोकतन्त्रको महत्व बुझायो ।
१९७० मा नेपाल स्टुडेन्ट युनियनको संस्थापक सदस्य बनेका देउवा १९७१ देखि १९७९ सम्म आठ वर्षसम्म यसको अध्यक्ष रहे। यो अवधिमा उनले बहुदलीय प्रजातन्त्रको माग गर्दै पटकपटक प्रदर्शनहरूको नेतृत्व गरे। पञ्चायती सरकारको दमनकारी नीतिविरुद्धको आन्दोलनमा सक्रिय हुँदा उनी पटकपटक गिरफ्तार भए। विशेष गरी जयसिडेवल बम काण्डसँग जोडिएर १९७० को दशक र १९८० को दशकमा नौ वर्ष जेल सजाय भोग्नुप¥यो। जेल जीवनका दौरानमा देउवालाई क्रूरतापूर्वक यातना दिइयो शारीरिक पीडा, मनोवैज्ञानिक दबाब र अमानवीय व्यवहारले उनको शरीर र मन दुवैलाई चिथर्यो । एम्नेस्टी इन्टरनेशनलको २००२ को प्रतिवेदनले नेपालको पञ्चायती कालमा यस्ता राजनीतिक कैदीहरूमाथि भएको यातनालाई विस्तृत रूपमा उजागर गरेको छ, जसमा देउवाजस्ता लोकतन्त्र सेनानीहरूको उल्लेख छ। यी कठिनाइहरूले देउवा कमजोर भएनन�
